Trước khi tập nói, trẻ em cần phát triển những kỹ năng không lời hay còn gọi là kỹ năng “tiền lời nói”. Những kỹ năng không lời bao gồm vận dụng đồ vật, khả năng bắt chước, kỹ năng nhìn vào đồ vật người khác chỉ, chỉ vào đồ vật để làm người khác chú ý và kỹ năng luân phiên.
Để khám phá môi trường, trẻ cần phải biết cách vận dụng đồ vật. Bước ban đầu là biết đồ vật vẫn tồn tại tuy không còn nhìn thấy nữa. Để xác định trẻ có kỹ năng này hay không, cha mẹ có thể đặt đồ chơi trước mặt trẻ và khi trẻ đang chú ý đến đồ chơi đó, cha mẹ trải miếng vải trên đồ chơi và đợi. Nếu trẻ ý thức rằng đồ chơi vẫn còn ở đó thì sẽ có phản ứng như lấy ra miếng vải để tìm lại đồ chơi phía bên dưới. Nhưng nếu trẻ lớn tuổi hơn vẫn còn không biết cách chơi với đồ vật và cho hết vào miệng, cha mẹ có thể giúp trẻ phát triển bước kế tiếp, đó là chơi với đồ vật theo hình dáng/chức năng hoặc làm mẫu chơi với đồ chơi một cách thích hợp (ví dụ như đẩy cho xe chạy, chải tóc cho búp bê, ném banh). Bước này quan trọng để giúp trẻ bắt đầu khám phá đồ vật một cách thích hợp hơn.
Sau khi trẻ biết chơi với từng đồ chơi một, trẻ cần chơi với hai đồ vật cùng một lúc như quậy muỗng trong ly, cho búp bê bú bình sữa v.v… Kế tiếp, trẻ sẽ chơi theo trình tự, nghĩa là chơi theo thứ tự như cho búp bê bú, lau miệng cho búp bê, đặt búp bê lên giường ngủ…
Đối với trẻ chưa biết bắt chước, cha mẹ có thể tập khả năng bắt chước qua những hành động tay chân trước, như nhảy lên nhảy xuống hoặc vỗ tay; khi trẻ thích bắt chước hành động, cha mẹ có thể giúp trẻ bắt chước lè lưỡi ra, đưa đầu lưỡi lên, cười, phồng hai má ra, v.v… Đây là một cách tập phối hợp bắp cơ miệng để sau này tập nói. Đồng thời có thể khuyến khích trẻ tập bắt chước tiếng nói đơn giản như là “a a, ba ba”. Một cách giúp trẻ bắt chước là cha mẹ bắt chước trẻ trước. Nếu trẻ nói a a, thì cha mẹ nói theo a a. Nếu trẻ lên xuống giọng nói, cha mẹ lặp lại y chang như vậy. Có thể soi gương cùng với trẻ để giúp trẻ chú ý và thích thú bắt chước.
Hai kỹ năng cuối cùng là nhìn vào đồ vật mà người khác đang chỉ và chỉ vào đồ vật để làm người khác chú ý. Những trẻ hiểu được ý nghĩ của người khác sẽ giao tiếp dễ dàng hơn. Nói một cách khác, nên tạo ra “tam giác giao tiếp” một đầu là người nói, đầu thứ hai là trẻ và đầu thứ ba là đồ vật. Những “tam giác giao tiếp” là cách tốt nhất cho trẻ học ngôn ngữ. Khi giao tiếp với trẻ, nên tạo ra nhiều cơ hội có “tam giác giao tiếp,” nghĩa là cha mẹ và con tập trung vào một việc. Những lúc tập trung với nhau như vậy không cần lâu, đôi lúc chỉ là 1-2 phút nhưng càng nhiều lần như vậy, trẻ càng tiếp thu nhiều hơn.
Kiều Thanh Hà (Bệnh viện Nhi Đồng 2-TPHCM)
