Sốt xuất huyết Dengue là bệnh nhiễm trùng cấp tính, có thể bùng phát thành dịch do vi rút Dengue gây nên, bệnh lan truyền chủ yếu do muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus. Sốt xuất huyết Dengue là một bệnh dịch lưu hành địa phương ở Việt Nam. Bệnh có thể gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm, có thể dẫn tới tử vong nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời.

Muỗi vằn Aedes aegypti

Tác nhân gây bệnh

Virus Dengue không lây trực tiếp từ người sang người mà truyền bệnh từ người bệnh sang người lành qua muỗi Aedes đốt. Virus Dengue có nhân ARN, thuộc nhóm Flavivirus, có 4 típ huyết thanh (D1, D2, D3, D4). Các virut Dengue có nhiều kháng nguyên, có kháng nguyên đặc hiệu của typ, có nhữngkháng nguyên chung của phân nhóm và nhóm, có thể gây phản ứng chéo 1 phần sau khi bị nhiễm 1 trong 4 típ và có những kháng nguyên đặc hiệu cho riêng từng típ.

Vi rút tồn tại ở trong máu bệnh nhân trong thời gian bị sốt. Có thể tìm thấy kháng nguyên vi rút Dengue ở đại thực bào, tuyến ức, phổi, lách, tế bào Kuffer ở gan, tế bào monocyt ở máu ngoại biên.

Đặc điểm của muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết

Người bệnh là ổ chứa virus chính. Người bệnh nhiễm virus Dengue bị muỗi Aedes đốt mang virus rồi truyền cho người lành. Muỗi Aedes hút máu vào ban ngày và thời gian hút máu nhiều nhất là lúc sáng sớm và chiều tối. Nhìn bằng mắt thường thấy muỗi Aedes aegypti mình nhỏ, đen, thân và chân có những đốm trắng gọi là muỗi vằn. Muỗi thường đậu ở nơi tối trong nhà, trên quần áo, chăn màn, dây phơi và các đồ dùng, thường sống ở các đô thị. Muỗi Aedes albopictus thích sống ở lùm cây, ngọn cỏ, gặp nhiều ở vùng nông thôn.

Muỗi cái có thể truyền bệnh ngay sau khi hút máu người bệnh hoặc virus nhân lên ở tuyến nước bọt của muỗi, muỗi có thể truyền bệnh sau đó 8-10 ngày.

Người ta thấy muỗi bị nhiễm virus Dengue có thể truyền bệnh suốt vòng đời của muỗi khoảng 174 ngày (5-6 tháng). Muỗi Aedes đẻ trứng ở các dụng cụ chứa nước trong gia đình như chum, bể nước, vại, lọ hoa, chậu cảnh… hoặc đồ phế thải có chứa nước, như: lốp xe, vỏ dừa hoặc ở rãnh nước, ao hồ. Muỗi Aedes sinh sản quanh năm, cao nhất vào những tháng sau mùa mưa muỗi sinh sản nhiều. Trứng mất 11-18 ngày, khi nhiệt độ 29-31oC để phát triển thành muỗi trưởng thành.

Sốt xuất huyết là một bệnh truyền nhiễm cấp tính, do virut dengue gây ra. Muỗi vằn là vật chủ trung gian truyền bệnh sốt xuất huyết qua vết đốt.

Đặc điểm của muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết

– Muỗi vằn có màu đen, có những đốm trắng ở thân và chân.

Muỗi vằn là véctơ chủ yếu trong truyền lan virus Dengue gây bệnh sốt xuất huyết.

– Muỗi vằn cái đốt người vào cả ban ngày và ban đêm, nhưng nhiều nhất vào sáng sớm và chiều tối.

– Muỗi vằn đẻ trứng, sinh sản ở các dụng cụ chứa nước ở trong và xung quanh nhà như bể nước, chum, vại, lu, khạp, giếng nước, hốc cây… hoặc các ao tù, vũng nước đọng hoặc các đồ vật hoặc đồ phế thải có chứa nước như lọ hoa, bát kê chạn, lốp xe, vỏ dừa…

– Muỗi vằn thường trú đậu trong nhà, dây phơi và các đồ dùng trong nhà, trên quần áo, chăn màn.

Cách phòng bệnh sốt xuất huyết

Hiện nay, chưa có vaccine phòng bệnh cũng như thuốc điều trị sốt xuất huyết đặc hiệu, do đó diệt muỗi được coi là biện pháp chính để phòng bệnh. Loại bỏ nơi sinh sản của muỗi, diệt muỗi, bọ gậy (lăng quăng) và phòng chống muỗi đốt là cách phòng bệnh tốt nhất.

Loại bỏ nơi sinh sản của muỗi, diệt bọ gậy.

– Đậy kín tất cả các vật dụng chứa nước ăn uống sinh hoạt như bể, chum vại, lu, khạp đựng nước để muỗi không thể đẻ trứng được. Để diệt bọ gậy, thả cá hoặc mêzô vào bể, giếng, chum, vại, lu, khạp chứa nước.

– Các bát nước kê chân chạn cần cho thêm muối vào để trứng muỗi không có khả năng phát triển

– Thay nước các lọ hoa, thau rửa chum, vại, lu, khạp hàng tuần.

– Các vật dụng phế thải xung quanh nhà như chai lọ vỡ, ống bơ, vỏ dừa…, hốc cây, kẽ lá, gốc tre, nứa… cần được thu gom và tiêu hủy; lật úp các dụng cụ chứa nước khi không dùng đến, dọn vệ sinh môi trường.

– Phun hóa chất diệt muỗi khi dịch lan rộng hoặc mật độ muỗi lớn.

Phòng chống muỗi đốt:

– Cần ngủ trong màn (mùng) kể cả ban ngày.

– Dùng rèm che, màn tẩm hóa chất diệt muỗi.

– Mặc quần áo dài che kín tay chân.

– Dùng bình xịt diệt muỗi, vợt điện diệt muỗi…

Nguyên nhân gây bệnh

Sốt xuyết huyết do virut Dengue thuộc giống Favivirus gây ra. Virut Dengue có 4 tuýp huyết thanh (từ Den – 1 đến Den – 4), ở nước ta bệnh lưu hành với cả 4 tuýp nhưng hay gặp nhất là týp Den – 1 và 2. Các tuýp huyết thanh này không có miễn dịch chéo mà chỉ tạo nên miễn dịch suốt đời với chủng virus đó mà thôi. Do đó, một số người có thể mắc bệnh sốt xuất huyết nhiều hơn một lần trong đời.

Phát ban trên lưng gây ngứa và khó chịu

Muỗi gây bệnh sốt xuất huyết là muỗi Aedes aegypti hay còn gọi là muỗi vằn. Muỗi đốt người vào cả ban ngày và ban đêm, nhưng cao điểm vào sáng sớm và chiều tối. Muỗi gây bệnh sốt xuất huyết thường sống trong nhà,thường đậu những nơi ít ánh sáng, ẩm thấp ( như áo quần đang mặc có màu sẩm treo trên mắc áo). Muỗi thường sinh sản ở những nơi nước trong như chum vại, bể chứa nước, những vũng nước đọng trong, các vỏ đồ hộp, chai lọ, lốp xe hỏng, các lọ hoa…

Các triệu chứng thường gặp khi bị sốt xuất huyết

Bệnh thường có 3 – 6 ngày ủ bệnh, một số trường hợp có thể kéo dài đến 15 ngày.

Triệu chứng thường xuất hiện đột ngột với sốt cao 39 – 40⁰C, kéo dài 2 – 7 ngày, người mệt mỏi rũ rượi; đau đầu dữ dội ở vùng trán, sau nhãn cầu; có thể có nổi mẩn, phát ban; có xuất huyết ở da, niêm mạc; đau cơ, đau khớp, mệt mỏi, chán ăn; dấu hiệu xuất huyết (có thể ở da, niêm mạc, nội tạng): chấm xuất huyết ngoài da, chảy máu cam, chảy máu chân răng, vết bầm tím chỗ tiêm, nôn ra máu, đi ngoài phân đen (do bị xuất huyết nội tạng).

Một số trường hợp có thể bệnh có thể tiến triển đến xuất huyết tiêu hóa và sốc. Đau bụng vùng thượng vị hoặc hạ sườn phải, buồn nôn, chân tay lạnh, người vật vã, hốt hoảng (hội chứng sốc do xuất huyết nội tạng gây mất máu, tụt huyết áp).

Khi nghi ngờ mình hay người thân bị sốt xuất huyết, bạn nên đưa người bệnh đến cơ sở y tế để khám, điều trị hợp lí. Trong trường hợp nhẹ  có thể điều trị tại nhà, nghỉ ngời hợp lí, uống oresol, thuốc hạ sốt (paracetamol, không dùng aspirin để hạ sốt), chườm mát. Theo dõi liên tục, nếu thấy có bất kỳ dấu hiệu xuất huyết nào hoặc diễn biến nặng hơn (li bì, bứt rứt, vật vã, chân tay lạnh, đau bụng, nôn nhiều) cần đưa ngay người bệnh đến bệnh viện.